Κυριακή των Βαΐων: Τα βάγια, οι παραδόσεις και τα έθιμα της ημέρας

Την ημέρα αυτή, Κυριακή των Βαΐων, εορτάζουμε τη λαμπρή και ένδοξη πανήγυρη της εισόδου του Κυρίου μας Ιησού Χριστού στην Ιερουσαλήμ.

Αφού ο Λάζαρος αναστήθηκε εκ νεκρών, πολλοί βλέποντας το γεγονός πίστευαν στον Χριστό. Γι’ αυτό η Συναγωγή των Ιουδαίων αποφάσισαν να θανατώσουν και τον Χριστό και τον Λάζαρο.

Ο Χριστός λοιπόν έφυγε από εκεί δίνοντας τόπο στην κακία.

Μετά από αρκετό καιρό, έξι μέρες πριν από το Πάσχα, όπως λέει ο ευαγγελιστής Ιωάννης (κεφ. 12), ήλθε ο Ιησούς στη Βηθανία, όπου ήταν Λάζαρος που είχε πεθάνει.

Εκεί του έκαναν δείπνο και ο Λάζαρος έτρωγε μαζί του, ενώ η αδελφή του Μαρία άλειψε με το μύρο τα πόδια του Ιησού. Και την επόμενη μέρα έστειλε τους μαθητές του να του φέρουν την όνο και τον πουλάρι της, επάνω στο οποίο κάθισε αυτός που έχει θρόνο τον ουρανό, και έτσι καθισμένος μπήκε στην Ιερουσαλήμ.

Τα δε πλήθη των Εβραίων έστρωναν τα ενδύματά τους για να περάσει και έκοβαν κλαδιά από φοίνικες, και άλλα τα έριχναν στη μέση του δρόμου και άλλα τα κρατούσαν στα χέρια και φώναζαν: «Δόξα στον Υιό του Δαβίδ· ευλογημένος αυτός που έρχεται σταλμένος από τον Κύριο, ο βασιλιάς τού Ισραήλ».

Και αυτό έγινε διότι το Άγιο Πνεύμα κίνησε τις γλώσσες τους να δοξάσουν και να επευφημήσουν τον Χριστό.

Βάϊο οι Εβραίοι ονομάζουν το τρυφερό κλαδί, και με τα βάγια φανέρωναν ότι ο Χριστός θα νικήσει τον θάνατο· διότι τότε ήταν συνηθισμένο να τιμούν και να περιφέρουν τους νικητές αγώνων ή πολέμων με κλαδιά από αειθαλή δέντρα στις επινίκιες πομπές.

Το δε πουλάρι συμβόλιζε εμάς, τον λαό των εθνικών, επάνω στον οποίο κάθισε ο Χριστός και αναπαύθηκε και ανακηρύχθηκε νικητής και τροπαιούχος και βασιλιάς όλης της γης.

Γι’ αυτή τη γιορτή έλεγε και ο προφήτης Ζαχαρίας: «Χαίρε πάρα πολύ, θυγατέρα Σιών! Νάτος ο βασιλιάς σου, έρχεται σ’ εσένα πράος και καθισμένος πάνω σε υποζύγιο, σ’ ένα πουλάρι, γέννημα υποζυγίου» (Ζαχ. 9:9). Και ο Δαβίδ πάλι είπε για τα παιδιά: «Από το στόμα νηπίων και βρεφών που θηλάζουν έκανες να βγει τέλειος ύμνος» (Ψαλ. 8:3).

Καθώς δε ο Χριστός μπήκε στην Ιερουσαλήμ, σείστηκε όλη η πόλη, και οι όχλοι παρακινημένοι από τους αρχιερείς ήθελαν να τον θανατώσουν. Αυτός όμως τους ξέφευγε και κρυβόταν· και όταν φανερωνόταν, τους μιλούσε με παραβολές.

Με την ανείπωτη ευσπλαχνία σου, Χριστέ, Θεέ μας, κάνε μας νικητές των παράλογων παθών, και αξίωσέ μας να δούμε και τη δική σου ολοφάνερη νίκη κατά του θανάτου και τη λαμπρή και ζωηφόρο ανάστασή σου, και ελέησέ μας. Αμήν.

(Διασκευή για την Κ.Ο. του κειμένου του Τρωδίου με τη βοήθεια και της μετάφρασης του αγίου Αθανασίου του Παρίου που περιέχεται στο βιβλίο Νέον Λειμωνάριον, Βενετία 1819, σελ. 294.)

Τα έθιμα του τόπου μας – Ο στολισμός των εκκλησιών

Στην Εκκλησία μας αυτή την ημέρα μοιράζουμε τα «βάγια». Ενώ τα βαΐα που κρατούσαν οι Ισραηλίτες ήταν κλαδιά από φοίνικες (πιθανότατα χουρμαδιές), εμείς διανέμουμε κλαδιά δάφνης ή μυρτιάς. Με τη μεταφορά του χριστιανισμού σε άλλους λαούς, το έθιμο διαδόθηκε και προσαρμόστηκε ανάλογα με τη χλωρίδα της κάθε περιοχής.

Επελέγησαν -πιθανόν- αυτά τα φυτά ως πιο παρεμφερή προς τους φοίνικες, καθότι αφ’ ενός μεν είναι αειθαλή, αφ’ ετέρου έχουν ευχάριστο άρωμα. Αυτό το έθιμο φαίνεται καθιερωμένο ήδη από τον 9ο αιώνα.

Στα πρώτα χριστιανικά χρόνια, στα Ιεροσόλυμα, ο επίσκοπος έμπαινε στην πόλη «επί πώλου όνου», αναπαριστώντας το γεγονός, ενώ στα βυζαντινά γινόνταν «ο περίπατος του αυτοκράτορα», από το Παλάτι προς τη Μεγάλη Εκκλησία. Στη διαδρομή αυτή ο αυτοκράτορας μοίραζε στον κόσμο βάγια και σταυρούς και ο Πατριάρχης σταυρούς και κεριά.

Σε πολλές περιοχές στα φύλλα των φοινίκων δίνονται διάφορα σχήματα όπως σταυροί, φεγγάρια και αστέρια και μετά την εκκλησία τοποθετούνται σαν φυλαχτά στο εικονοστάσι των σπιτιών. 

Στην παραδοσιακή κοινωνία, την προετοιμασία του στολισμού της εκκλησίας αναλάμβαναν από την προηγούμενη ημέρα νιόπαντρες κοπέλες ή νιόπαντρα ζευγάρια με την προσδοκία να μεταφερθεί σε αυτούς η γονιμοποιός δύναμη που περικλείουν τα κλαδιά. Στην Ήπειρο για παράδειγμα, όσες κοπέλες είχαν παντρευτεί μέσα στη χρονιά, φορούσαν πράσινα φορέματα και κόκκινα τσαρούχια και συνοδευόμενες από τις γυναίκες συγγενείς τους πήγαιναν στην εκκλησία τα βάγια. Αφού προσκυνούσαν όλες τις εικόνες, χτυπούσαν από μια φορά η κάθε μια την καμπάνα.

Από την άλλη στη Μάνη και στη Θράκη τα νιόπαντρα ζευγάρια πήγαιναν μαζί τα βάγια στην εκκλησία και μάλιστα πίστευαν πως, όποιο ζευγάρι φτάσει πρώτο, θα αποκτήσει σύντομα έναν γιο. Σε άλλες περιοχές της Ελλάδας, όπως η Λακωνία, ανήμερα της Κυριακής των Βαΐων λάμβαναν χώρα τα «βαγιοχτυπήματα». Μετά το τέλος της λειτουργίας, οι γυναίκες που ήθελαν να τεκνοποιήσουν μέσα στη χρονιά, χτυπούσαν ελαφρά η μία την άλλη με τα κλαδιά δάφνης που τους είχε μοιράσει πριν ο ιερέας.

Σύμφωνα με τη λαϊκή πίστη, η γονιμοποιός δύναμη των βαγιών δεν μεταδιδόταν μόνο στους ανθρώπους, αλλά και σε οτιδήποτε άλλο καρπίζει, όπως τα ζώα και τα φυτά. Για αυτόν τον λόγο σε πολλές περιοχές, όπως η Σκύρος, με τα βάγια που έπαιρναν από την εκκλησία ακουμπούσαν μετά τα ζώα τους και έπειτα τα τοποθετούσαν πάνω στα δέντρα τους ώστε να έχουν καρποφορία.

Παράλληλα, η παραδοσιακή κοινωνία απέδιδε στα βάγια δύναμη θεραπευτική, αλλά και αποτρεπτική για κάθε κακό. Έτσι σε περιοχές όπως τα παράλια της Μικράς Ασίας και η Λέσβος, αφού σχολούσε η εκκλησία, ομάδες παιδιών έπαιρναν τα βάγια και τα μοίραζαν από σπίτι σε σπίτι τραγουδώντας «Βάγια, βάγια τω Βαγιώ τρώνε ψάρι και κολιό και την άλλη Κυριακή τρώνε κόκκινο αυγό». Ο αγυρμός αυτός των παιδιών με κλαδιά βάγιας έχει τη βάση του στις αρχαιοελληνικές ανοιξιάτικες γιορτές, κατά τις οποίες τα παιδιά κρατώντας κλαδιά στολισμένα με καρπούς, γύριζαν στους δρόμους τραγουδώντας ευχές για καλή σοδειά.